محمد حسين بن مهدى فراهانى
83
سفرنامه ميرزا محمد حسين فراهانى ( فارسى )
به اذن و اجازهء دولت شريك شده و اين عمارت را كرايه كرده و اين اسباب را فراهم آوردهاند . دخل و خرجشان معين و در كتابچهها ثبت است و هرچه منافع آن شد شركاء بعد از وضع مخارج قسمت مىكنند . و براى اين عمارت و مجالس خدمتكارهاى مردانه و زنانه و آشپزها هست كه هريك ماهيانهء معينى دارند و ماه به ماه مىگيرند . روزنامههاى تفليس و در اين شهر سه ادارهء روزنامه هست كه به زبان تركى طبع و منتشر مىشود . يكى موسوم به ضياء قفقاز ، و يكى موسوم به ترجمان در باغچهسراى ، و يكى موسوم به كشكول . و هيچيك از اين سه ادارهء روزنامه تعريف و امتيازى ندارد . تركى است . طايفههاى ساكن در اين صفحات قزاقها و ساكنين اين صفحات چند طايفهاند ، يكى طايفهء قزاق كه اينها بسيار با بنيه و رشيد و از طفوليت مشقسوارى و تيراندازى مىكنند ، و اغلب سمت نوكرى به ديوان دارند و زراعت هم به ندرت مىنمايند ، اما ماليات به دولت نمىدهند . مالياتشان همان دادن سوار است . و اسب و يراق با خودشان است ، و آلات جنگ از قبيل تفنگ و سرب و باروت از دولت مىگيرند . در سفرها از دولت جيره هم به آنها داده مىشود . لباس مردانه و زنانهء آنها شبيه به تركما [ نان ] است . چچنها و يكى طايفهء چچن است . اين طايفه نيز بلندقامت و رشيد و بلندمو و زردرو هستند و اصلا مغولاند كه در اينجا سكونت اختيار كرده ، و مذهبشان شافعى و لباسشان شبيه به تركما [ نا ] ن و ابدا سوار و نوكر به ديوان نمىدهند . و قزاق و چچن هر دو طايفه در خواندن و رقص كردن اصرارى دارند . چراكسه اين طايفه سفيدرو و سياهمو هستند و مذهبشان تسنن و لباسشان قريب به لباس تركمانان و رسومات غريب دارند و چندان در صدد دين و آئين نيستند . لزگىها اين طايفه نيز رشيد و اغلب صاحب املاك و مكنت و